Thích ứng với lũ lụt để có sinh kế bền vững

Đối với những cánh đồng lúa hai vụ ở xã Phú Thọ (tỉnh Đồng Tháp), trước đây người dân ít có việc làm khi nước dâng cao nên chỉ biết thả lưới để phục vụ nhu cầu cá nhân. Khu vực này thường bị ngập trong nước lũ , bị các ngư dân chuyên nghiệp lợi dụng, và vấn đề phát sinh khi sử dụng các công cụ đánh bắt không phù hợp và mang tính hủy diệt, chẳng hạn như bẫy lưới nhỏ hoặc thiết bị điện giật.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, người dân địa phương đã chọn một cách tiếp cận khác: rào chắn các cánh đồng bị ngập lụt để giữ cá bên trong, chỉ thu hoạch những con cá lớn và thả những con cá nhỏ trở lại sông, giúp tái tạo nguồn lợi thủy sản và tạo ra sinh kế bền vững trong mùa lũ.

Thay vì đắp đê cho vụ lúa thứ ba, nhiều hợp tác xã đã chuyển sang các mô hình nông nghiệp sinh thái như lúa-cá, lúa-sen, hoặc nuôi cá trong mùa lũ. Phương pháp thân thiện với thiên nhiên này giúp rửa trôi dư lượng hóa chất, mang lại nguồn phù sa màu mỡ, tạo sinh kế an toàn hơn, tăng thu nhập.

Ba năm trước, khi nguồn lợi cá tự nhiên suy giảm, Hợp tác xã Nông nghiệp Sinh thái Quyết Tiến (xã Phú Thọ, Đồng Tháp) đã quyết định xả lũ vào ruộng, dự trữ cá trong mùa lũ và kết hợp du lịch sinh thái. Hợp tác xã đã thí điểm xây dựng khu dự trữ cá với diện tích 18,3 ha. WWF Việt Nam đã hỗ trợ thả cá chép bạc ban đầu, hướng dẫn kỹ thuật, phối hợp tuần tra và tập huấn về bảo vệ nguồn lợi thủy sản.

Vụ đầu tiên, người dân thu hoạch được 4 - 5 tấn cá, doanh thu 120 - 150 triệu đồng, lợi nhuận 2 - 3 triệu đồng/ha. Năm nay, diện tích đã tăng lên 170 ha, gấp gần 10 lần. Người dân chuẩn bị thuyền, lưới, bẫy, lồng bè để đón cá bơi lội theo dòng nước lũ đang dâng cao, đồng thời thả 300 kg giống cá trắm đen bổ sung vào đàn. Khi nước ngập khoảng 1m, rơm rạ phân hủy tạo ra nguồn thức ăn dồi dào, giúp cá sinh trưởng phát triển tốt.

Ông Nguyễn Minh Tuấn, Giám đốc Hợp tác xã Quyết Tiến, cho biết: “Mô hình này không chỉ tăng thu nhập trong mùa lũ mà còn nâng cao ý thức bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Chúng tôi đã cắm biển cấm khai thác trái phép, thường xuyên tuần tra, tập huấn Luật Thủy sản cho thành viên và dựng lồng bè tạm thời để nuôi cá nhỏ chờ giá cá hồi lên”.

Theo Giám đốc Tuấn, khi nước lũ rút vào khoảng tháng Mười âm lịch, nông dân dọn dẹp ruộng đất chuẩn bị cho vụ lúa tiếp theo, việc thu hoạch cá bắt đầu. Với sự hỗ trợ của WWF, hợp tác xã đã cải tạo kênh rạch xung quanh để làm nơi ươm cá nhỏ và một loại “kho” cá chưa đủ lớn để chờ giá tốt hơn.

Khu Bảo tồn Đất ngập nước Láng Sen (Long An, nay là Tây Ninh) đã tích cực hỗ trợ việc nhân rộng các mô hình canh tác sinh thái. Theo ông Nguyễn Công Toại, Giám đốc Khu Bảo tồn Đất ngập nước Láng Sen, các mô hình này đã chứng minh được hiệu quả kinh tế và môi trường.

“Lúa mùa nước nổi mang lại thu nhập ổn định và phục hồi hệ sinh thái. Mô hình sen-cá cho thu nhập 32-40 triệu đồng/ha, tuy nhiên mất nhiều thời gian hơn. Mô hình trữ cá kết hợp sản xuất cá khô OCOP và cá lên men giúp nông dân thu nhập trên 10 triệu đồng/ha. Những mô hình này phù hợp với Nghị quyết 120/NQ-CP về phát triển Đồng bằng sông Cửu Long theo hướng “sống hòa hợp với thiên nhiên”, Giám đốc Toại cho biết.

Bảo vệ nguồn tài nguyên nước mang lại lợi nhuận hấp dẫn

Mô hình lưu trữ cá, kết hợp với du lịch trải nghiệm mùa lũ, giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về ngư cụ và quy định đánh bắt phù hợp. Mô hình này giảm đáng kể các hoạt động như bẫy lưới nhỏ và đánh bắt bằng điện, vốn được coi là đánh bắt IUU trong nước.

Giám đốc Khu Bảo tồn Đất ngập nước Láng Sen lưu ý rằng mô hình dựa vào thiên nhiên này giúp bảo tồn đa dạng sinh học, giảm thiểu hóa chất nông nghiệp và đảm bảo sinh kế ổn định trước biến đổi khí hậu. Thách thức lớn nhất vẫn là thị trường bất ổn, bởi các sản phẩm thân thiện với thiên nhiên cần có kênh thị trường được xác định rõ ràng.

Ông Vinod Ahuja, Đại diện FAO tại Việt Nam, cho biết: “Nhu cầu về các sản phẩm sinh thái và bền vững đang gia tăng ở Việt Nam và trên toàn cầu. Nhưng có thị trường không có nghĩa là sản phẩm sẽ bán được. Bạn cần đầu tư vào chuỗi giá trị, truy xuất nguồn gốc và quảng bá. Thị trường nông nghiệp sinh thái toàn cầu trị giá 135 tỷ USD, gấp đôi giá trị xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam năm 2023. Chuyển đổi số là cần thiết để rút ngắn chuỗi cung ứng, kết nối trực tiếp người sản xuất và người tiêu dùng, đồng thời mở rộng chế biến để đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao giá trị và nâng cao năng lực cạnh tranh.”

Điểm chung của tất cả các mô hình sinh thái là sống hòa hợp với thiên nhiên để bảo vệ nguồn lợi thủy sản bản địa. Người dân tránh khai thác quá mức, chỉ thu hoạch khi cá đạt kích thước thương phẩm và thả cá con để bảo vệ bãi đẻ tự nhiên. Đây là giải pháp cơ bản để khôi phục nguồn lợi thủy sản, giảm thiểu đánh bắt trái phép và hướng cộng đồng đến một sinh kế lâu dài, ít rủi ro hơn so với các phương pháp truyền thống.

Sau khi áp dụng mô hình trữ cá mùa lũ, một số loài cá bản địa đã biến mất từ ​​lâu đã xuất hiện trở lại. Mô hình trữ cá này đang góp phần bảo tồn đa dạng sinh học. Khu vực được rào chắn đã trở thành môi trường sống an toàn cho cá sinh sản và phát triển. Việc các thành viên thường xuyên tuần tra đã giảm thiểu tình trạng đánh bắt cá trái phép.