Đây là sản phẩm của nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp tỉnh “Bảo tồn nguồn gen cây sa nhân tại tỉnh Khánh Hòa“ đã được nghiệm thu.
1. Đặc điểm sinh thái cây sa nhân tím
Sa nhân tím là cây nhiệt đới thích hợp nhiệt độ bình quân hàng năm 22-28oC. Sa nhân mọc hoang dại trong rừng sống dưới tán rừng, đặc biệt trong thung lũng và khe núi, có độ ẩm không khí cao và mát. Là cây chịu bóng, sống dưới ánh sáng tán xạ, dưới tán rừng có độ tàn che 0,5-0,6. Độ che bóng lớn, cây sa nhân ít ra hoa kết quả thậm chí không ra hoa kết quả. Dưới ánh sáng trực xạ, cây sa nhân sinh trưởng xấu và lá bị vàng.
Sa nhân tím đòi hỏi nước rất nghiêm ngặt, lượng mưa hàng năm khoảng 1.800-2.500 mm, độ ẩm bình quân hàng năm trên 80% là tốt. Trong thời kỳ nở hoa đậu quả, nếu gặp độ ẩm không khí cao thì tỷ lệ đậu quả cao, ngược lại nếu bị mưa dầm thì làm cho hoa bị thối nên đậu quả thấp, nếu gặp khô hạn sẽ làm cho hoa khô héo, quả lép nên sản lượng giảm. Cây sa nhân không đòi hỏi đất đai tốt lắm, đất pha cát, đất thịt, đất bạc màu đều có thể mọc, yêu cầu thoát nước tốt.
2. Tiêu chuẩn cây giống, hạt giống
Chọn cây để lấy giống ở những vườn đã được khoanh nuôi bảo vệ hoặc vườn sa nhân tím trồng, giống có năng suất cao, chất lượng tốt. Cây lấy giống to mọc khỏe, lá màu xanh đậm, không bị sâu bệnh, trong thời gian quả chín (đầu tháng 8) chọn hái những quả to hạt mẩy, vỏ quả màu đỏ, hạt màu đen, chắc, không nhăn nheo.
3. Thu hạt giống và gieo ươm
- Quả sa nhân già có màu nâu sẫm; các gai trên quả ngắn hơn so với khi còn non; bóp nhẹ thấy cứng, bóc vỏ ra thấy hạt có màu vàng nâu hay nâu, mùi thơm đặc trưng và vị hơi cay tê.
- Dùng kéo cắt cả chùm quả, chỉ lấy chọn lấy những quả già. Đem về ủ vài ngày cho hạt chín đều rồi bóc vỏ, lấy hạt rửa sạch lớp nhớt và lớp vỏ mỏng màu trắng quanh hạt. Đãi bỏ hạt lép và tạp chất, chỉ lấy những hạt còn tươi màu nâu đen, hạt chìm. Hạt sau khi rửa sạch thì vớt ra và để khô trong mát hoặc dưới nắng nhẹ (khoảng 1-2 giờ).
- Sau khi hạt khô thì ngâm vào nước ấm khoảng 50 - 550C (2 sôi + 3 lạnh) ngâm từ 7-8 giờ sau đó vớt ra, hong cho ráo hạt và đem gieo vào đất.
- Đất gieo có thể là đất cát pha hoặc đất cát, chú ý là luôn giữ ẩm thường xuyên cho hạt. Để đảm bảo độ ẩm cho hạt có thể phủ lên trên bằng một lớp xơ dừa hoặc rơm, xơ dừa trước khi phủ phải được phơi khô hoặc xử lý để diệt vi khuẩn và nấm gây bệnh.
- Rắc hạt lên cát có xử lý bằng dung dịch Bordeaux (Boocđô) 0,5% hoặc Bavistin để phòng trừ nấm bệnh rồi phủ lớp cát mịn lên vừa kín hạt tưới nhẹ bằng vòi phun sương hàng ngày cho đủ ẩm. Rắc thuốc trừ kiến xung quanh luống gieo. Làm giàn che cho luống gieo với tỷ lệ che phủ là 50 – 60%.
- Thời gian từ lúc nẩy mầm đến khi hạt mọc đều là khoảng 30 - 40 ngày. Tưới nước, làm cỏ, bón phân, phòng trừ sâu bệnh hại vườn ươm cây sa nhân.
- Khi cây mạ được 2 - 3 lá thì cấy vào bầu, bầu là túi bầu polyetylen (PE) đục lổ. Thành phần ruột bầu tốt nhất 70% đất mặt + 20% cát mịn + 10% phân chuồng hoai (bổ sung 2gr lân/bầu). Không nên gieo ươm cây với ruột bầu chủ yếu đất mặt dù có phân chuồng bổ sung, cây vẫn hay bị bít rễ chậm phát triển.
- Chăm sóc cây con:
+ Che bóng cho cây: Trong 30 ngày đầu che bóng 80%, sau giảm độ che bóng xuống 50 - 60% và đến khi xuất vườn độ che bóng còn 30 - 40%. Nguyên liệu làm giàn che tốt nhất nhựa PE theo tỷ lệ che bóng trên 50%.. Không nên gieo ươm cây trong điều kiện không che sáng vì cây hay bị vàng lá, sinh trưởng kém và tỷ lệ sống rất thấp.
+ Làm cỏ, tưới nước: Ngày tưới một lần, lượng nước tưới phụ thuộc vào thời tiết nhưng đảm bảo cho bầu luôn đủ ẩm. Định kỳ 20 ngày một lần nhổ cỏ phá váng.
+ Bón phân: Sau khi cấy cây con 20 ngày cây sống ổn định tiến hành tưới phân (N:P:K với tỷ lệ 16-16-8) với liều lượng 0,2 kg hoà tan trong 10 lít nước tưới 5m2, phải tưới rửa lá ngay sau khi tưới phân. Cây 5 tháng xuất đi trồng tưới 3 lần phân khoảng cách tưới cách nhau ít nhất 1 tháng, cây 9 tháng xuất đi trồng tưới 5 lần phân và dừng tưới phân trước khi xuất vườn ít nhất 1 tháng.
+ Phòng trừ sâu bệnh: Phải kiểm tra ngay từ khi gieo hạt, đề phòng kiến cắn cây mầm. Nếu phát hiện thấy kiến phải phun thuốc trừ kiến.
Cây sa nhân trong vườn ươm rất ít sâu bệnh, nhưng thường xuyên theo dõi phát hiện sâu bệnh phun thuốc kịp thời.
4. Tiêu chuẩn cây con xuất vườn
- Tiêu chuẩn cây con xuất vườn: Cây con ươm 4 đến 9 tháng tuổi xuất trồng được.
+ Cây 6 tháng tuổi: Chiều cao cây 40cm. Số lá trên cây 8 lá. Cây sinh trưởng tốt không bị sâu bệnh hại.
+ Cây 9 tháng tuổi: Chiều cao cây 60 cm. Số lá trên cây khoảng 10 lá. Cây sinh trưởng tốt không bị sâu bệnh hại.
Khi trồng loại cây giống gieo từ hạt sẽ có mức độ sinh tưởng và đẻ nhánh mạnh hơn cây giống là nhánh con.
Hoàng Anh -TTUD
